Pracownica sklepu rowerowego podaje klientowi dokument przy ladzie. Obok stoi rower.

Jeśli pieniądze zostały już wpłacone, sięgnij do umowy lub potwierdzenia zamówienia, dowodu wpłaty i wiadomości o odwołaniu. Każdy z tych dokumentów odpowiada na inne pytanie: co uzgodniono, ile zapłacono i dlaczego umowy nie wykonano.

Zadatek a zaliczka — czym się różnią?

Zaliczka i zadatek to dwie formy przedpłaty. Gdy umowa zostanie wykonana prawidłowo, obie wpłaty zwykle zalicza się na poczet ceny. Jeśli po wykonaniu umowy zadatku nie da się zaliczyć na poczet świadczenia osoby, która go wpłaciła, trzeba go zwrócić. Różnica ma znaczenie przede wszystkim w przypadku niewykonania umowy. Zaliczka sama w sobie nie daje prawa do zatrzymania wpłaty ani żądania dwukrotności. Takie skutki zadatku określa art. 394 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.). W Kodeksie cywilnym nie ma jednej reguły zwrotu zaliczki dla wszystkich rodzajów umów.

Zaliczka czy zadatek przy rezerwacji? Co sprawdzić w umowie

W potwierdzeniu przelewu może być „wpłata tytułem zadatku”, choć w zamówieniu mowa o zaliczce. Potwierdzenie przelewu pokazuje, ile i kiedy zapłacono. Sam tytuł przelewu nie rozstrzyga o charakterze wpłaty. Więcej może wyjaśnić treść zamówienia, regulamin obowiązujący przy zawieraniu umowy i korespondencja z tego czasu. Jeśli masz sprzeczne dokumenty, poszukaj wiadomości, w której druga strona potwierdziła warunki wpłaty. Przed wpłatą warto potwierdzić na piśmie, czy rezerwacja wiąże obie strony umowy, jak nazywają wpłatę i jak rozliczą ją po odwołaniu. Warto też sprawdzić warunki płatności i zakończenia umowy przed podpisaniem.

Zaliczka sprawdza się, gdy chodzi o wcześniejszą zapłatę części ceny. Zadatek warto rozważyć, gdy obu stronom zależy na realizacji umowy i chcą z góry ustalić, co ma się stać z wpłatą, jeśli do tego nie dojdzie.

Kiedy zaliczka podlega zwrotowi?

W przypadku zaliczki najpierw trzeba ustalić, czy i w jaki sposób umowa się zakończyła. Zaliczka to częściowa zapłata na poczet ceny. Sama nie działa jak zabezpieczenie, które druga strona może zatrzymać w przypadku niewykonania umowy. Po skutecznym odstąpieniu od umowy wzajemnej, czyli takiej, w której obie strony mają coś sobie świadczyć, co do zasady oddaje się to, co już otrzymano. Zwrot wpłaconej kwoty może być należny także wtedy, gdy odpadła podstawa, na której ją przekazano.

Przy rezygnacji z zamówienia sprawdź, czy umowa albo ustawa pozwala Ci je zakończyć. Sama wiadomość „rezygnuję” może nie wystarczyć.

Przy usługach czasem w grę wchodzi wypowiedzenie. Jeżeli do danej umowy stosuje się przepisy o zleceniu, po wypowiedzeniu przez zamawiającego do rozliczenia mogą pozostać uzasadnione wydatki. Jeśli umowa była odpłatna, może dojść do tego wynagrodzenie za dotychczasowe czynności, a przy wypowiedzeniu bez ważnego powodu także odszkodowanie (art. 746 w związku z art. 750 k.c.).

Gdy firma powołuje się na takie koszty, warto poprosić o podstawę i wyliczenie. Samo wskazanie kosztu nie oznacza, że firma może go potrącić z zaliczki.

Kiedy zadatek przepada, a kiedy podlega zwrotowi?

Art. 394 k.c. określa skutki zadatku przy braku odmiennego zastrzeżenia umownego lub zwyczaju. Gdy za niewykonanie umowy odpowiada wyłącznie jedna ze stron, druga strona może odstąpić od umowy bez wyznaczenia terminu dodatkowego. Po skutecznym odstąpieniu może zachować otrzymany zadatek. Jeśli sama go wpłaciła, może żądać sumy dwukrotnie wyższej od wpłaconej kwoty. Przy wpłacie 300 zł podwójny zadatek to 600 zł łącznie. Samo odwołanie zamówienia lub opóźnienie nie daje jeszcze prawa do zatrzymania zadatku.

Kiedy zadatek podlega zwrotowi w tej samej wysokości?

Jeśli obie strony doszły do porozumienia w sprawie rozwiązania umowy, zadatek co do zasady podlega zwrotowi w tej samej wysokości. Zadatek wraca także, gdy umowy nie wykonano z przyczyn niezależnych od obu stron i żadna nie ponosi odpowiedzialności, albo gdy odpowiadają za to obie strony. W tych przypadkach nie ma podstaw do żądania dwukrotności na podstawie art. 394 k.c.

Zwrot zaliczki i zadatku na przykładzie zakupu roweru

Wyobraź sobie zakup nowego roweru za 1 500 zł. W sklepie stacjonarnym strony zawarły umowę sprzedaży roweru o ustalonym modelu i rozmiarze. Przy zawarciu umowy kupujący wpłacił 300 zł. Na później strony odłożyły tylko odbiór roweru i dopłatę. Dla porównania w każdym wierszu przyjmijmy, że strony wyraźnie uzgodniły zaliczkę albo zadatek, nie ustaliły szczególnych zasad zwrotu, nie ma odmiennego zwyczaju ani innych należności, a sklep jeszcze nie wydał roweru.

Co się wydarzyło?Co z zaliczką 300 zł?Co z zadatkiem 300 zł?
Sklep odmawia wydania roweru. W dniu odbioru sklep informuje, że nie wyda roweru w umówionej cenie, bo woli sprzedać go drożej. Za niewykonanie umowy odpowiada wyłącznie sklep. Kupujący skutecznie odstępuje.Sklep zwraca 300 zł.Kupujący może żądać 600 zł łącznie.
Kupujący odmawia odbioru i zapłaty reszty ceny. W uzgodnionym dniu rower czeka w sklepie, ale kupujący informuje, że nie odbierze go ani nie dopłaci, bo zmienił zdanie. Umowa nie daje mu prawa rezygnacji i tylko on odpowiada za niewykonanie. Sklep skutecznie odstępuje.Sklep zwraca 300 zł, bo w przykładzie nie ma innych należności do rozliczenia.Sklep może zatrzymać 300 zł.
Obie strony zgadzają się rozwiązać umowę. Potwierdzają porozumienie i nie mają dalszych rozliczeń.Wraca 300 zł.Wraca 300 zł, bez dwukrotności.

Jeżeli do zakupu dochodzi zgodnie z planem, po wpłacie 300 zł pozostaje 1 200 zł do zapłaty w obu wariantach. W pierwszych dwóch wierszach prawo do odstąpienia bez dodatkowego terminu przy zaliczce wynika z jednoznacznej odmowy wykonania świadczenia (art. 492¹ k.c.), a zwrot zaliczki — z art. 494 k.c. To inna podstawa niż ustawowe rozliczenie zadatku. Jeśli sklep jedynie przesunął termin wydania, nie zakładaj od razu, że odmawia wykonania umowy. W razie opóźnienia konsument może wyznaczyć dodatkowy termin wydania towaru i odstąpić, jeśli ten termin upłynie bez skutku (art. 543¹ § 2 k.c.).

Kiedy konsument może odstąpić od umowy i odzyskać wpłatę?

Przy umowie zawartej z przedsiębiorcą na odległość lub poza jego lokalem konsument ma co do zasady 14 dni na odstąpienie bez podawania przyczyny. Dla pojedynczego zakupu towaru termin zasadniczo biegnie od jego otrzymania, a dla zwykłej usługi — od zawarcia umowy. Jeśli umowę zawarto podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w domu konsumenta albo podczas wycieczki, termin wynosi 30 dni. W tych dwóch sytuacjach przedsiębiorca nie może przyjąć wpłaty przed upływem terminu na odstąpienie. Przy zakupie zawartym w sklepie stacjonarnym sama zmiana decyzji nie daje takiego ustawowego prawa (art. 17a i art. 27–28 ustawy o prawach konsumenta).

Przy zamówieniu przez internet z odbiorem w sklepie liczy się to, czy umowa została już zawarta na odległość, czy internet służył tylko do rezerwacji, a do zakupu doszło przy odbiorze. Jeśli umowa sprzedaży tego samego roweru została zawarta przez internet, a konsument skutecznie odstąpił w trybie ustawy przed wydaniem roweru, sklep zwraca całe 300 zł, także wtedy, gdy strony nazwały tę wpłatę zadatkiem. Do zachowania terminu na odstąpienie wystarczy wysłać oświadczenie przed jego upływem. Brak wymaganej informacji o prawie odstąpienia może wydłużyć ten termin.

Ile czasu ma firma na zwrot zaliczki lub zadatku po odstąpieniu?

W razie skutecznego odstąpienia przez konsumenta w trybie tej ustawy termin zwrotu zaliczki i zadatku jest ten sam. Co do zasady przedsiębiorca zwraca płatności niezwłocznie, najpóźniej w ciągu 14 dni od otrzymania oświadczenia. Jeżeli towar został wydany, a firma nie zaproponowała jego odbioru, może wstrzymać zwrot do chwili otrzymania rzeczy lub dowodu jej odesłania, zależnie od tego, co nastąpi wcześniej (art. 29–32 ustawy o prawach konsumenta).

Co z wpłatą, jeśli firma zaczęła już wykonywać usługę?

W przypadku częściowego wykonania usługi przed odstąpieniem trzeba sprawdzić, czy konsument wyraźnie zażądał wcześniejszego rozpoczęcia i czy przedsiębiorca dopełnił obowiązków informacyjnych. Jeśli oba warunki są spełnione, kwotę do zapłaty ustala się co do zasady proporcjonalnie do zakresu wykonanej usługi. Jeżeli firma nie poinformowała o prawie odstąpienia i jego skutkach albo konsument nie zgłosił wymaganego żądania wcześniejszego rozpoczęcia, nie ponosi on kosztów usługi wykonanej przed odstąpieniem.

Pełne wykonanie odpłatnej usługi może wyłączyć prawo odstąpienia, jeśli konsument z góry wyraził na to wyraźną zgodę, a przed rozpoczęciem usługi otrzymał informację o utracie prawa po pełnym wykonaniu i przyjął ją do wiadomości. Ten wyjątek nie dotyczy umowy zawartej podczas nieumówionej wizyty domowej albo wycieczki. Osobny wyjątek dotyczy niektórych rezerwacji: prawo odstąpienia nie przysługuje np. przy zamówieniu noclegu lub usługi gastronomicznej na oznaczony dzień albo okres. Sam ustalony termin zwykłej usługi nie wystarcza do zastosowania tego wyjątku (art. 35–36 oraz art. 38 ust. 1 pkt 1 i 12 i ust. 2 ustawy o prawach konsumenta).

Czy zapis „zaliczka bezzwrotna” pozwala zatrzymać pieniądze?

Zapis w regulaminie sam nie rozstrzyga sprawy. Nie wyłącza ochrony przyznanej ustawą, a nieuzgodnione indywidualnie postanowienie może nie wiązać konsumenta, jeśli jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jego interesy. Dotyczy to zwłaszcza zapisów pozwalających zatrzymać zapłatę za niewykonane świadczenie (art. 385¹ i art. 385³ pkt 12–13 k.c. oraz art. 7 ustawy o prawach konsumenta).

Co zrobić, gdy druga strona odmawia zwrotu zaliczki lub zadatku?

Gdy firma odpowiada tylko „wpłata nie podlega zwrotowi”, warto dopytać o podstawę odmowy i o to, czy zamówienie ostatecznie odwołano, czy tylko zmieniono termin. Jeśli twierdzi, że wpłata była zadatkiem, pomocny będzie zapis, z którego miało to wynikać. Jeśli powołuje się na wykonaną część usługi albo koszty, poproś o opis i wyliczenie.

Zachowaj umowę lub potwierdzenie zamówienia, wersję regulaminu z dnia zakupu, dowód wpłaty i korespondencję o odwołaniu. Dzięki temu łatwiej oddzielić to, co uzgodniono przed wpłatą, od późniejszego stanowiska każdej strony.

Jeśli umowa nadal wiąże, najpierw ustal, czy możesz od niej odstąpić. Do skorzystania z tego prawa potrzebne jest złożenie oświadczenia. Sama prośba o zwrot pieniędzy nie musi do tego wystarczyć. Zachowaj potwierdzenie wysłania oświadczenia. Gdy umowa została już skutecznie zakończona, w żądaniu zwrotu warto wskazać datę wpłaty, podstawę rozliczenia i kwotę, której żądasz. Jeśli obie strony chcą zakończyć umowę za porozumieniem, warto potwierdzić na piśmie kwotę i termin zwrotu. Jeśli roszczenie jest starsze, osobno sprawdź jak ustalić, czy termin przedawnienia już minął.

Mogę pomóc sprawdzić, co z umowy i regulaminu wynika dla rozliczenia. Jeśli druga strona odmawia zapłaty i spór dotyczy już podstawy lub wysokości żądania, zobacz także zakres pomocy w sporach cywilnych.

Żeby ustalić możliwość i zakres pomocy, możesz umówić bezpłatną, 15-minutową rozmowę wstępną albo skorzystać z formularza kontaktowego.